Świat folklorem malowany. O "folklorystach", "folkloryźmie" i "folkloryzowaniu." :D Cz. I

Nie uważamy się wcale za wybitnych znawców folkloru ludowego.

Nawet miejscowego.

Raczej tylko za amatorskich, choć zagorzałych Miłośników Ziemi, na której przyszło nam żyć.

 

Skoro jednak, 

(nie wdając się zupełnie w tak ukochane przez akademików 

roztrząsanie zakresu znaczenia ogólnych terminów)

my Kulturę pojmujemy przede wszystkim jako  

cultus agri - uprawę ziemi,

oczywiste jest, że tańce, śpiewy, wierzenia, ozdoby, ulubione kolory, sprzęty domowe, sposoby stawiania domów, rodzaje i gatunki hodowanych zwierząt...

(Takie weselnie odświętne sprzężaje starannie dobranych maścią małopolskich koni zatarasowały nam ostatnio drogę w Małej i oszołomiły swoim pięknem.)

... czyli wszystkie, uświadomione i nie, 

odwieczne przejawy ludzkiego szacunku wobec 

uświęconego najpierwotniejszymi potrzebami 

i wylanym krwawym potem

równego Rytmu Ziemi...

... są również bezbronnymi ofiarami naszej zachłannej Miłości. :DDD

Zbieramy je, jak polne zioła. 

Nie szukając, tylko, jakby od niechcenia zauważając.

Ponieważ wierzymy, że dzięki ich odwiecznej mądrości możemy żyć w spokoju i bez zbędnego pośpiechu.

Innymi słowy zdobytej przez nas wiedzy o miejscowym folklorze, nie traktujemy wcale, jako 

wiedzy - zwerbalizowanej abstrakcji,

tylko jako zbiór wypróbowanych, "domowych sposobów" na życie.

Czasem zabawnych i mocno przestarzałych,

częściej przechowujących w sobie Nieśmiertelne Ziarenka Odwiecznej Mądrości.

(Niestety, nie możemy poświęcić XVI wiecznemu kościółkowi w Małej, 

który właśnie oglądacie,

tyle uwagi, ile jest wart, bo kilka naprawdę fajnych ciekawostek można w nim znaleźć,

ale obiecujemy wrócić!

  Bo, jak tu pominąć milczeniem  przy głównym ołtarzu "coś", co jako żywo przypomina diakońskie wrota w ikonostasie?!)

W każdym razie, wracając do tematu, zawsze z ogromnym podziwem i szacunkiem patrzymy

na ludzi, którzy nie dość, że systematycznie studiując temat, zdobyli szeroką wiedzę ogólną, jakiej nam nie dostaje, to jeszcze potrafią dzięki tej wiedzy zdobywać środki na życie.

Przy tym ludzie z tej "branży", których mieliśmy zaszczyt i przyjemność poznać osobiście,

zawsze - oprócz ogromu wiedzy - ujmowali nas również szczerością swoich przekonań,

co bezbłędnie pozwala nam wykluczyć Ich z szeroko pojętej "cepeliady" - czyli mniej lub bardziej udanej stylizacji, 

czy z nurtów egzaltowanej mody na "etno".

Taki obszerny i ogólny wstęp spłodziliśmy byli dla Was nie dlatego, że uczestniczyliśmy ostatnio w dwóch imprezach mających wiele wspólnego z folklorem, ale głównie dlatego, że zaszczycili nas wizytą zupełnie niezwykli ludzie Monika Dudek i Przemek Pituch,  

których poznaniem chwaliliśmy się z kolei tutaj.

a którzy nie dość, że Prezesowi przywieźli kapitalne drewniane klocki w drewnianym wózku, to jeszcze nas, ludzi, z którymi wcześniej rozmawiali może z godzinę,

obdarowali wypalanym w ich okolicach na maghrebski wzór

naczyniem tajjine, wraz z pojemnikiem na węgiel!

NIESAMOWITE zaprawdę!

Naturalnie przyjechali razem z Milenką, w której Prezes się z miejsca zakochał!

W każdym razie przegadaliśmy z Nimi szmat czasu i wybraliśmy się nawet do Gnojnicy Dolnej na pokaz filmów Andrzeja Bieńkowskiego i Witolda Brody o rzeszowskich muzykantach oraz na ludową potańcówkę! :DDDD Było fajnie!

 O tym wszystkim, 

a także o jarmarku kowalskim w Ropczycach przeczytacie w następnych odcinkach. :D

Dla zachęty prezentujemy zdjęcie ciachającego skocznego oberka na nocnym koncercie w Gnojnicy, 

91 letniego Pana  

Jana Marka z Kamionki!

My tymczasem jedziemy do UchoDyni!

Bywajcie.

 PS. Pamiętajcie, że tam nas dostęp do Internetu nie rozpieszcza, więc będziemy mniej aktywni...

Niskie Niebo, czyli Krwawe Zapusty

Droga dojazdowa do Domu odśnieżona, co było do zrobienia na dziś - zrobione, można spokojnie, z gorącą herbatą siadłszy, wtrząchnąć, skoro dziś Tłusty Czwartek, przepisowego pączka i podumać.

Choćby o tym, że, cytując nieocenionego księdza Jędrzeja Kitowicza:

"Staroświeckim pączkiem trafiwszy w oko
mógł go był podsinić, dziś pączek jest tak pulchny, tak lekki, że ścisnąwszy go w ręku, znowu się rozciąga i pęcznieje jak gąbka do swojej objętości, a wiatr zdmuchnąłby go z półmiska!"
:DDDDDD
A skoro tłusty Czwartek, to, mój Boże, ileż różnych, niezwykle ciekawych tropów do prześledzenia i do zasygnalizowania.
Choćby i ten, tutejszy, na skrzypiącym zakrwawionym śniegu z 18,19,20 lutego 1846 r.


10. NISKIE NIEBO (1)

Kraino piękna, ukochana przez Boga i moja.

Pani, ozdobiona niedostępnymi uroczyskami jak starą, oprawioną w las i kamień biżuterią. Twoje suknie przepasane są błękitnymi, pełnymi pstrągów, błyszczącymi wisłokami (2). Uwielbiam chować się przed światem w zielonozłotych fałdach Twego stroju - paryjach (3) , jakby faktycznie wyrytych gwizdem kosmicznego odyńca.

Kraino Frasobliwego. Ojczyzno wilka, niedźwiedzia i jeszcze twardszych ludzi. A z nich wszyscy zakochani w Tobie tą bezgraniczną, beznadziejną miłością, która jednym każe Cię gorzko przeklinać, a innym, błogosławić wspólnego Stwórcę.
Ile krwi przez wieki w Ciebie wsiąkło, to tylko On jeden wie. Piłaś ją nie robiąc różnicy, czy ona chłopska, szlachecka, mieszczańska, księżowska, polska, ruska, węgierska, słowacka, tatarska, żydowska, niemiecka, rumuńska, cygańska, czy jeszcze jakaś inna, bo wszyscyśmy kundle przy Tobie – Matko i jednaki nam koniec - w Tobie.


Mikołaj był i rozrzewniony i rozgoryczony. Rozglądał się po pobliskich chałupach. Ciemniejących i jakby zsuwających się bezładnie, razem z drzewami z okolicznych wzgórz. Wiele z nich było drewnianych i na zrąb.

Śnieg chrupał głośno pod butami na mróz.

Nie mógł pojąć, jak to możliwe, że mieszkając tuż obok arcydzieła starodawnej, ludowej ciesiołki, dowiedział się o nim zupełnym przypadkiem, przy okazji. Toż na świecie ludzie żyją z takich rzeczy! I jeszcze jakiś cymbał w sutannie zasłonił schowane między starymi lipami cudeńko obrzydliwym, wielkim, ceglanym hangarem, mającym imitować kościół. Skandal! (4) Ech...

Autobus dopiero za trzy godziny, knajpy nie ma, więc trzeba do sklepu .(5) Postać, wypić piwo i pogadać z miejscowymi. Może który wie, gdzie dwór stał… (Spalono go dokładnie sto pięćdziesiąt osiem lat temu, dziewiętnastego lutego - czytał o tym).


Chłopy rozbili miejscową gorzelnię ,(6) a potem pijani przyszli nocą i wyrównali rachunki z panami - zatłukli bez litości dziesięć osób (7); wszystkich mężczyzn (8): „czarnych”, „surdutowców”, miejscowych właścicieli, ich rządców, gości (9) - bo to zapusty, księdza (10) i dwoje służby, którzy chcieli bronić mordowanych (11). Metodycznie, od siedemnastolatka do niewidomego dziadka, który miał ponad osiemdziesiąt lat i nie miał nogi .(12) Potworne , krwawe zapusty.

Wszedł, wystukał buty o próg, zdjął czapkę i zdejmując rękawice, głośno powiedział: – dzień dobry.
- Dziń dobry (13) – usłyszał w odpowiedzi zapóźniony o jedną chwilę chór głosów.

Jeden był kobiecy, ale jego właścicielka podniosła od razu z krzesełka wielki, ciężki zad, poprawiła węzeł chusty pod brodą i ciągle chichocząc, kołysząco, wyszła ze swoimi zakupami.

- Można wypić piwo w sklepie ? – zapytał Mikołaj sprzedawcę, chociaż widział, że pozostali stoją z piwami
w rękach. Chłopi uśmiechali się do siebie. – Mam kawał czasu do autobusu.

Z rozbawionym zdziwieniem zauważył, że sprzedawca ma semickie rysy twarzy. Zupełnie, jakby w tej wsi od wieków nic się nie zmieniło.
- Aa ! To pan jest ten z gazety ? Co z proboszczem rozmawiał o naszym starym kościele? Z Miasta ? – zatrajkotał szybko facet zza lady.
Wyglądał na właściciela sklepu.
Uśmiechnął się, widząc zdziwienie Mikołaja. – W takiej wsi jak nasza, wiadomości szybko się rozchodzą – wyjaśnił. - Oczywiście, że można. Jakie pan chce ?
- A co tu piją panowie? – zapytał Mikołaj, odwracając się i patrząc na podsłuchujących chłopów.


Zapanowała wśród nich chwila konsternacji.
- Tu ni mo żodnych ponów, ponie. Some chopy i tylo ! – powiedział jeden z nich w czapce na czubku głowy i chichocząc odwrócił się do okna. Wszyscy pozostali też się zaśmiali.
Ten, który mówił, napił się piwa.
- Takie samo proszę – powiedział Mikołaj.
- I co? Podoba się panu kościół? Z modrzewia! – powiedział sprzedawca, pobłażliwie patrząc na swoich klientów.
Ci ciągle chichotali.
- Cudeńko! – powiedział z zachwytem Mikołaj. – Cudo (14), panie! Dawno nie widziałem takiej ciesiołki ! Chyba, że w skansenie w Sanoku . W kolbuszowskim skansenie takiej nie ma.
- Zno sie pon na tym ? – spytał drugi.

Przestali się podśmiechiwać. Patrzyli na Mikołaja uważnie.
Pomyślał, że widocznie nie może się im pomieścić w głowach, że ktoś może specjalnie zajechać do ich zabitej dechami wiochy, żeby oglądnąć taki mały, odwieczny kościółek. Zawsze był, to i zawsze będzie. Póki się nie spali albo nie rozsypie.
A ciesiołka jak ciesiołka. Będzie trzeba, to się zrobi taką samą. Albo i lepszą.

- Amatorsko – machnął ręką. – Głównie przyjechałem strzelić zdjęcia tym trzem trumiennym portretom, Faliburskich, co to je niedawno odkryto przypadkiem w jednym grobowcu pod kościołem .(!5) Zanim trafią do muzeum.
- Waligórskich– poprawił go jeden ze słuchaczy.
- Czytałem, że Faliburskich (16) – Mikołaj nie chciał się kłócić.
- Waligórskich – wszystkie chłopy były pewne swego.
- Wszystko jedno – Mikołaj napił się piwa. – Podobno było ich pięć, ale poginęły w czasie rabacji . (17)


Łyknął znowu. Ogrzane przy farelce piwo przyjemnie lekutko grzało go od środka.
- A właśnie, nie wiecie panowie, gdzie dwór tutaj stał? Podobno była tam kiedyś wspaniała galeria obrazów. Jakiś Rubens chyba nawet (18)?

Chłopi milczeli nieżyczliwie. Jakby się wtrącał w czyjeś osobiste sprawy. Mikołaj westchnął ze zniechęceniem.
- Myślałem, że któryś z panów słyszał od babki czy od kogo i wie – popatrzył po nich. Westchnął.


Cuda tu się podobno działy w tym tysiąc osiemset czterdziestym szóstym roku. W same zapusty. Mnóstwo krwi ludzkiej popłynęło. Chłopy z kilku wsi przyszły pijane w samym środku nocy i wymordowały wszystkich. Piłami cięli, cepami na gumnie młócili .(19)

- W środku wsi stoł – odezwał się jeden po chwili. – Tom, gdzie tera chołpa storego Brzózki stoi – powiedział pozostałym. - Som jiszcze dwo modrzywie store. Trzeci, Brzózka wycion. (20)
- A co? Żałujesz ich pon, tych ponów? – zapytał z przekąsem drugi.
- A pewnie – Mikołaj znowu napił się piwa i popatrzył na niego uważnie. – Szkoda ludzi. I obrazów szkoda. I dworu szkoda.
- Może być, ponie, że szkodo – powiedział chłop powoli. Z namysłem. - Tych łobrozów i dworu. Turysty może by jakie przyjechały łoglondoć. Piniondze zostawieły.

Ale ponów, ponie, nie szkodo – powiedział stanowczo. - To wszystko, ponie, kurwie syny były. Krew chopsko piły. Bogato piły!
Wisz pon, jak ludzie żyły w te czasy ? Wisz pon, co jedły cały Boży rok ?
Mikołaj skruszony pokręcił przecząco głową.


- Kasze z łolejem jedły! Zielsko jedły! Zgniłe zimnioki! Tfu! Łod samego myślenia można się, cholera, pochorować. A na przednówku mało ludzi z głodu zdychało ? – chłop mówił, a reszta mu przytakiwała; - Jak pon nie wiesz, to nie godej pon gupot!

Ponów szkodo ! A chopa nie? Robić trza było łod świtu po som wiczór. Na pońskim. A ekonom jeszcze stoł z batem nad grzbietem
i loł !

Jokby tak te ich dwory i łobrozy wszystkie ścisnuł w ręku, to by pewnie i krew i łzy chopskie pociekły ciurkiem.

Mikołaj stał oszołomiony. Pozostałe chłopy kiwały poważnie głowami. W tym, co mówił chłop, czuć było, że to nie szkolna, komunistyczna indoktrynacja, tylko doświadczenie pokoleń przez niego przemawia.

A ten, jakby usłyszawszy myśli Mikołaja, zaczął opowiadać. Wszyscy uważnie słuchali, potakując od czasu do czasu.
- Bobka moja, ponie, świntej pomienci, łopowiadało, że jej bobka mówieła, że jeden chop, co Wol mioł na nozwisko (21) , spóźnił sie do roboty, bo beł chory. I przyszed pon karbowy. Z takom laskom, na której se karbowoł, kto jest, a kogo ni mo.
A mioł cóś do tego Wola i znoł go. Ale pyta go jak się nazywo, a tyn mówi: „Wol, ponie.” A tyn kurwiorz łup go w łeb tom laskom i sie śmieji.
A potym znowu pyto jak się nazywo. I ten bidny znowu: ”Wol, ponie.” I znowu dostoł w łeb. Tak go skatowoł bandyto, że ten Wol umor i dzieci zostawieł !
- Mojo to samo mówieła – przytaknął drugi. – Kurwie nasienia!


Chłopy znowu poważnie pokiwały głowami i napiły się piwa. Zapadła cisza.
- Dej jiszcze jidno – powiedział jeden z nich, stawiając butelkę na ladzie. Sklepowy zapisując następne piwo w zeszycie, popatrzył na Mikołaja i uśmiechnął się.
- A te obrazy, co pan fotografował, to co to takiego, żeby aż przyjeżdżać specjalnie?

Mikołaj przepił gorzką, chłopską opowieść piwem, i westchnął.
– Portrety trumienne. Hm... To taka czysto polska osobliwość. Z siedemnastego i osiemnastego wieku. To śmiertelne portrety szlachciców i szlachcianek.
Miały kształt sześcioboków i wieszano je na najwęższym boku trumny. Cała niezwykłość tych portretów polega na całkowitym, dosłownym wręcz, realizmie. Malowano je bez żadnych upiększeń, za wszystkimi bliznami.
Czasem portretowano trupa, a czasami, gdy ktoś spodziewał się śmierci, portretowano jeszcze za życia.
To coś jak dzisiejsze fotografie nagrobne. Patrzysz i widzisz, jak ktoś wyglądał. Bardzo mało się ich zachowało, dlatego te dwa, znalezione tutaj w zapomnianym grobowcu, to prawdziwa sensacja dla tych, których to interesuje. Na skalę kraju.
Byłoby więcej, ale podczas rabacji, chłopy nawet grobom pańskim nie przepuścili. Cóż, widać mieli powody...


Mikołaj znowu westchnął, napił się piwa i popatrzył na zegarek. Chłopi słuchali uważnie. Wreszcie jeden, pocierając dłonią nieogoloną szczękę, napił się i odchrząknął: - Aa ! To jo pamintom. Było cóś takiego. U mnie. Po dziodku jiszcze. Abo i storsze – chłop zastanawiał się. – Blacho tako, ponie, sześciokuntna. Z łobrozem jakimśik. Store.

Serce zatłukło się nagle w Mikołaju jak ptak. Gwałtownie. Z pełną nadziei energią. - I co? – zapytał. Silił się na spokój. Chłop popatrzył na Mikołaja, uśmiechnął się z zakłopotaniem i machnął, na wszelki wypadek, lekceważąco ręką.
- A brzydkie to to, ponie, beło! Czorne zupełnie już od starości. Franek to to łoglondoł. Nie Franek ? – trącił stojącego twarzą do okna czerniawego kolegę.
– Co? – burknął Franek odwracając się.
- Cygon zakochony, to i ni słucho, co się godo – powiedział któryś z pozostałych. Wszyscy się roześmiali, a Franek tylko wykrzywił twarz i pokazał śmieszkom pięść.
- No. Ten łobroz, cóześ blachę łoglondoł i mówieł, że dobro.


Franek potwierdził skinieniem głowy i podszedł do lady po następne piwo na zeszyt. Tymczasem chłop mówił dalej.
- Morda, ponie, tako paskudno. Ani to świnte, ani żeby co ładnego. Łysol, ponie, taki. Z biołym wonsem. W kożuchu. I ze szramo bez coły pysk. Tak my se wtedy nowet z Frankiem godoli: co za diaboł?! Bo patrzoł jakoś tak paskudnie, że aż ciorki łoziły. Brzydkie...
- Ale co się z tym stało ?! Gdzież to jest ?! – Mikołaj nie potrafił już ukryć zdenerwowania.

Chłopu najwyraźniej zrobiło się głupio. Uśmiechał się z coraz większym niepokojem, ale próbował sobie przypomnieć:
- Zowsze sie to pod żelazko kładło. (22) Potym beczkę na dyszcz przykrywołem. A potym, jak już rdzo chyciło zupełnie, to i wyciekłem.
- Chryste Panie! – jęknął Mikołaj zdruzgotany i aż odstawił piwo.
- Matko święta ! – jęknął po chwili znowu i złapał się za głowę. Chłop chrząknął zakłopotany:
- Jo to potym nowet tego szukołem, bo pomyślołem, że to może jakie piniondze warte, ale nie znolozem - powiedział. - A co? Warte to cóś było? – zapytał z żalem.


Mikołaj tylko machnął ręką i zostawiając piwo wyszedł przed sklep. Gdy tylko zamknął drzwi, rozległ się w nim głośny, ożywiony gwar i śmiech.
Śnieg głośno zachrupał pod butami i ucichł, kiedy Mikołaj przystanął. Podniósł oczy do góry.
Trzymając czapkę w ręku wtulił rozpaloną głowę w zimny mrok, który objął ją jak mroźnymi obcęgami. Zapiekły uszy, nos i policzki.
- Mój Boże! – pomyślał Mikołaj żałośnie. – Czy naprawdę można się wszystkiemu dziwić tak bardzo, że nic nie jest w stanie zdziwić ?
Czy tak jest w porządku ?


Nad okalającymi wieś, czarnymi wzgórzami niebo było bezchmurne. Gładkie jak tafla szkła, z zatopionymi w niej tysiącami świetlnych punktów. Może takie samo jak wtedy, gdy płakali mordowani ludzie ?
Mrugało do niego.

Zaczęło się Mikołajowi wydawać, że pochyla się nad nim nisko, niziutko i chucha mu w twarz kosmicznym, lodowatym oddechem.
Zupełnie jakby chciało ucałować swoje dziecko – Ziemię - i w ostatniej chwili wstrzymało swój ruch, aby jej nie zmrozić do końca.

Spoglądał uważnie, rozpoznając znajomych i czując się przez nich rozpoznanym.



Mrugał do niego Polluks w Bliźniętach i Capella w Woźnicy.
Mrugał ogromny Aldebaran w Byku.
W obu gwiezdnych Psach mrugały Procjon i Syriusz.
Orion uśmiechał się na przemian Rigelem i Beteleuzem.

Bliżej środka może być tylko mit.
Perseusz uwalnia niezmiennie zachwyconą sobą, przykutą do skały za karę, Andromedę, a jej rodzice - Cefeusz i Kasjopeja, bezradnie przyglądają się temu z boku. Oszukany Smok wiecznie wije się dokoła.

Mikołaj chłonął kosmiczne piękno z otwartymi ustami, nie czując zimna.

Niebo zaczęło się wreszcie od niego oddalać; otulone jak peleryną, mroźnym, obojętnym wobec pierdół, milczeniem.



1. Opowiadanie jest częścią większego zbioru p.t. Baj-bajanie. Jeszcze nie było publikowane. Pierwotnie jest również całkowicie pozbawione przypisów, gdyż chciałem pisać, może koślawą, ale Literaturę, nie artykuł naukowy, a odnośniki zawsze zakłócają płynność narracji. Fakty przytaczane przeze mnie, oraz gwarę, potraktowałem z dużą dowolnością, dostosowując je do potrzeb fabuły, starałem się jednak trzymać mojej okolicy tj. doliny Wielopolki (od Wielopola Skrzyńskiego do Ropczyc), oraz jej dopływów.
Jest to jedyne moje opowiadanie opatrzone bibliografią i przypisami. :D
2. Do dziś, choć coraz rzadziej wisłok – to każda płynąca woda.
3. Paryja to w gwarze mojej okolicy głęboki jar, wąwóz. Paryja i gwizd to również synonimy dziczego ryja. Wedle mitologii (nie tylko słowiańskiej) jary powstały podczas buchtowania mitycznego Odyńca .
4. Tak jest np. w Okoninie, gdzie drewniany kościółek p.w. Świętej Anny zasłonięto ogromnym kościołem murowanym, pod tym samym wezwaniem. Oczywiście kościółek św Anny w rzeczywistości nie jest ani tak piękny, ani tak duży jak w opowiadaniu, ale szło mi o pewien typ mentalności wiejskiej, która wstydzi się swojej przeszłości..
5. Stanowczo za mało uwagi poświęca się kulturotwórczej roli wiejskich sklepów. W wielu miejscowościach, są to jedyne, oprócz kościołów, miejsca, w których spotykają się ludzie. Większość tego co wiem o miejscowości w której mieszkam wiem z rozmów prowadzonych w sklepie.
6. Wszyscy autorzy zajmujący się rabacją, których czytałem, zgodnie twierdzą że w wielu przypadkach rozruchy zaczynały się od rozbicia gorzelni, czy browaru. Tak było np. w Wielopolu Skrzyńskim, w Niedźwiedzie.


7. Wielkie morderstwa w mojej najbliższej okolicy. Łopuchowa (10 osób), Brzeziny (14), Wielopole Skrzyńskie (8).
8. Chłopi rzadko krzywdzili kobiety i dzieci (przykład Karola Olszewskiego, wielkiego chemika, syna zarządcy z Broniszowa – Jana. Karol wypadł w trakcie ucieczki na zakręcie z ojcowskich sań, a po zamordowaniu ojca chłopi go znaleźli i oddali matce.)
Wyjątkiem, było potraktowanie pani Ihasowej w Łączkach Kucharskich, którą po zabiciu jej męża, zaprzęgnięto do wozu z gnojem, na którym leżało ciało małżonka , a potem wymłócono cepami na śmierć.
9. Np. mężczyzna niewiadomego nazwiska, gość Filipa Tabaczyńskiego z Jaszczurowej.
W ogóle, w dniach 18,19,20,21 lutego do Tarnowa przywieziono 144 trupy, z czego rozpoznano 36. Ile ciał porozwłóczyły po polach i lasach zwierzęta ? Ile, jak w Brzezinach leżało w rowie aż do pochówku ? Tego nigdy nie będziemy wiedzieć.
10. Czytałem o morderstwach księży, ale większość moich pisemnych notatek zaginęła.
11. Tak było w Łopuchowej. Zabito: Łączaka – służącego, niejakiego Ludwika – pokojowego i Mateusza Strzebne – stróża.
12. Trzy osoby w jednej postaci. Stanisław Gruszczyński z Broniszowa miał 80 lat; Alojzy Rucki – zabity w Zasadnim Dworze (Brzeziny) był ociemniały. Ludwik Niecki z Brzezin Podkościelnych był bez nóg. Zresztą wszyscy byli staruszkami. Z Ruckim wiąże się paskudna historia. Otóż, słysząc niezwykły ruch, zrozumiał, że przyszli polscy powstańcy i odezwał się do chłopów: „Poszedłbym z wami, gdybym miał wzrok”. Zatłuczono go polanem.



13. Gwara jakiej dalej używam, nie jest konkretną gwarą danej wsi. Jest to język, który zapisałem ze słuchu, łącząc cechy gwar wielu okolicznych wiosek. Choć na przykład wyrażenie bogato w znaczeniu dużo, jednoznacznie kojarzy się z Niedźwiadą lub Małą.
(Naturalnie, ogólnokrajowe, wulgarne "przerywniki" w ogóle nie zasługują na uwagę.)
14. Pisząc o pięknie kościółka, miałem na myśli XVI-wieczny kościół w Brzezinach
15. W kwietniu 1983 roku w Sierakowie k. Międzychodu, przy okazji prac konserwatorskich odsłonięto pod kaplicą Opalińskich kryptę grobową z pięcioma sarkofagami. Na trzech zachowały się portrety trumienne.
16. Nazwisko zmyślone, ale przekręcanie – nie. Np. ostatnim właścicielem dworu w Łopuchowej był dr Mielczarek z Dębicy. Nikt we wsi (oprócz mnie) nie mówi inaczej niż „Mleczarek”.
17. O bezczeszczeniu grobów pańskich czytałem, ale nie pamiętam gdzie. Notatki na ten temat zagubiłem.
18. Podobno była galeria obrazów w zamku Wielopolskim.
19. Oprócz wspomnianej wcześniej pani Ihasowej, np. Kasper Litwiński – brat Stanisława, właściciela Zawadki. Kulawy. Wydał go karbowy. Rozciągnięto go na gumnie i zatłuczono cepami, gruchocząc doszczętnie (według relacji lekarza) wszystkie kości.
20. Dwór został w całej okolicy jeden. (w Łopuchowej). Zazwyczaj zostaje przynajmniej park dworski (Broniszów, Głobikowa, Mała, Nawsie), ale np. w Niedźwiedzie Dolnej zachowała się tylko aleja kasztanowa. A czasami - literalnie – nic. (Glinik, Wielopole Skrzyńskie i wiele innych).
21. O Wolu wspomina Wycech i nie jest to zdarzenie z mojej okolicy. Piszę o tym, bo tragedia związana z nazwiskiem Wol, wydaje mi się na tyle absurdalna, że aż symptomatyczna. W okolicy, karbowy z polowymi zatłukli chłopa nazwiskiem Lubela (J. Fierich).
22. Fakt! Joanna Dziubkowa – autorka artykułu z „Poznaj Swój Kraj”, pisze, że widziała takie coś na własne oczy.



Bibliografia:
Ks. Stefan Dembiński, Zapiski kościoła parafialnego we Brzezinach; [w:] Rok 1846. Kronika dworów szlacheckich zebrana na pięćdziesięcioletnią rocznicę smutnych wypadków lutego, nakładem Autora, Jasło 1896.
Joanna Dziubkowa, Portret trumienny, „Poznaj Swój Kraj”, nr 11/1987.
Dr Jerzy Fierich, Przeszłość wsi powiatu ropczyckiego w ustach ich mieszkańców, , Nakładem Koła T.S.L. w Ropczycach, Ropczyce 1936.
Józef Sieradzki, Czesław Wycech, Rok 1846 w Galicji. Materiały źródłowe, PWN, Warszawa 1958.
Władysław M. Tabasz, Brzeziny, [w:] pr. zb, Wielopolszczyzna – szkice z dziejów, Wielopole 1991.
Czesław Wycech, Powstanie chłopów w roku 1846. Jakub Szela, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, W-wa 1955.


Tym, których zmęczyliśmy, obiecujemy, że za tydzień wrzucimy zabawny post o
zapuście-mięsopuście
czyli
"Kusych Dniach Zapustowych".
Tak dla równowagi.

Bywajcie w zdrowiu!

Strzyżowski "DZIWUN", Wiśniowa wiośniana i historia kina w Wielopolu

Wiecie? Nie możemy się teraz (kiedy wiemy, że stąd wyjeżdżamy) dość nachapać tej Ziemi. Zupełnie nagle zorientowaliśmy się, że w najbliższej okolicy jest cała, nieprawdopodobnie wielka masa rzeczy, których nie pokazywaliśmy nigdy na blogu, (bo co za problem wsadzić Gościa w auto u nas w Łopuchowej i wywieźć tych kilkanaście kilometrów w którąkolwiek stronę, czy wybrać się na pieszą wycieczkę, od niechcenia pokazując po drodze zupełnie "bezpańskie" Cuda, przy których wszystkim opadają szczęki?)

Nie wspomnimy, przez skromność, że i "pod domem" jest czym oko nacieszyć. Skromność jest tu wyjątkowo nieskromna, bo żadnej naszej zasługi w tym nie ma.

Perygeum księżyca. (Widoczek jak z płótna Beksińskiego. :D )

Nie mogliśmy się doczekać motyli, to Mama wzięła i i zrobiła nam takiego giganta z nitek. :D

Pierwszy, obowiązkowy u nas przystanek w drodze na południe to Broniszów i rosnąca kiedyś przy dworze przepotężna lipa.
(Zdjęcie naszego Przyjaciela - Łukasza Grudysza, z października, lepiej niż On nie potrafimy pstryknąć tego OGROMNEGO drzewa.)
W Broniszowie w styczniu roku 1846 urodził się niejaki Karol Olszewski. Jego Ojciec - Jan był zarządcą tutejszego folwarku i zachowała się poruszająca relacja o tym, jak to (kiedy 18 lutego się chłopy ruszyły na "krwawe zapusty" "rżnąć surdutowców") porwał do sań miesięcznego Synka i uciekał zaśnieżonymi polami w stronę Ropczyc "co koń wyskoczy", a chłopi gonili na dworskich koniach. Na zakręcie malutki Karolek wypadł w zaspę. Ojca chłopi dogonili i zatłukli, natomiast Karolka podnieśli ze śniegu i oddali Matce - Annie ze Zwolińskich, wyświadczając tym samym nieoszacowaną przysługę światowej Nauce. Czym przysłużyło się pijane, ciemne chłopstwo Nauce? Otóż 37 lat później "mały" wielki Karolek wraz z Zygmuntem Wróblewskim skroplił tlen, azot, oraz argon. Pierwszy raz na tym świecie.

A to następna wiocha za Broniszowem, czyli Glinik i jego przepiękne, płaskorzeźbione XIX w. kapliczki. Tutaj z kolei w folwarku na Lipowcu (nazwa jednego z przysiółków) urodził się w 1874 r. Jerzy Żuławski - prekursor polskiej literatury fantastycznonaukowej. Zmarł na wojenny tyfus w 1915 roku w Dębicy.

Jest Autorem m.in. , do dziś przez wielu, nie tylko polskich, znawców gatunku uważanej za "kultową", tzw "Księżycowej trylogii" (1. Na srebrnym globie. Rękopis z Księżyca, 2.Zwycięzca, 3.Stara Ziemia).

Zaraz za Glinikiem jest Wielopole Skrzyńskie Tadeusza Kantora (i Marcina Dańca :D), ale tu zatrzymamy się tylko na chwile i to w drodze powrotnej, żeby opowiedzieć pewną bardzo smutną historię.

W Wielopolu skręciliśmy na lewo i w górę. Na Nawsie i Grodzisko. (przepiękne panoramy - polecamy trasę choć droga kiepskawa).
Naszym głównym celem jest bowiem zrobienie zdjęć pewnemu "dziwunowi" w Strzyżowie.
Powyżej już Strzyżów, a właściwie jeden z dwóch strzyżowskich pałaców. Ten (w jego obecnym kształcie) postawili sobie Skrzyńscy, a rozbudowali Wołkowiccy.
(Przed Skrzyńskimi siedzieli tu zarządcy Wielopolskich.)

Budowla jest architektonicznie dziwna, typowo eklektyczna.

Ale widać geniusz architektów:

całość jest lekka

i wcale nie przerysowana.

Zachowały się przyzwoite (w porównaniu z innymi) resztki niegdyś wspaniałego, kilka razy większego niż teraz, parku.

Dziś mieści się tu Dom Dziecka. Zgadało się i z jednym Wychowawcą i z panią Dyrektor (przefajni Ludzie!) i dzięki właśnie uprzejmości Pani Dyrektor mogliśmy zobaczyć ocalałe w jednej jedynej sali resztki oryginalnego wystroju pałacowego ( kominek, piec i sztukaterie).

Ponoć zaglądali tu niedawno ostatni właściciele, ale Pani Dyrektor twierdzi, że nie planują starać się o odzyskanie własności.

Nie dziwi nas to. Kiedyś na ten pałac robił pięćdziesięciohektarowy folwark. Utrzymać teraz takie coś, to nieprawdopodobne koszty.

A oto jesteśmy już prawie u celu. Strzyżowska Fara. Kamień węgielny wmurowano w 1401 roku, a konsekrował świątynię w 1494 r. biskup krakowski Fryderyk Jagiellończyk.

Tak w ogóle to, acz początki Strzyżowa sięgają ponoć tylko IX w. (kiedy to zbudowano tutaj wiślańską strażnicę Strzeżno), to biorąc po uwagę, że "dwa kroki" dalej znajdowało się ogromne "miasto" epoki brązu (mowa o osadzie w Trzcinicy, której poświęcimy osobny wpis) zwane "karpacką Troją", można pofantazjować i przesunąć "starodawność" Strzyżowa znacznie dalej.
Tylko po co? :D

Swoją ścieżką, to ciekawe, potężna Trzcinica zniknęła z ludzkiej świadomości na wiele wieków, niedaleko od nas ( w inną stronę) w Braciejowej, tylko wprawne oczy wypatrzą na zaoranym wzgórzu Okop zarysy ogromnych wałów potężnego i groźnego grodziska "Głodomank" (o którym jeszcze w XV w wspomina Długosz), a takie "Strzeż-no" trwa i ma się świetnie. I bardzo dobrze! Strzyżów jest jednym z naszych ulubionych miasteczek.

Chrzcielnica "tylko" z XVII w. Wyeksmitowana z wnętrza świątyni. Czemu??? Może zbyt kłuła w oczy w barokowym wystroju?


Ale, ale !!! Oto i główny cel naszej wycieczki! Widzicie "Dziwuna"?

"Dziwun" w zbliżeniu.
("Dziwun" to, naturalnie, nazwa ukuta przez nas.)

Są tylko dwa możliwe wyjaśnienia obecności Dziwuna w tym miejscu.

(Źródła na ten temat milczą.)
1. "Dziwun" jest pogańskim bóstwem wmurowanym w mur kościoła na despekt. (Acz na tyle wysoko, żeby nie można mu było po wyjściu z Fary zapalić ogarka! :D )
2. Dziwun jest archaiczną rzeźbą chrześcijańską i dowodem, że chrzest który przyszedł z Piastami nie był na tej ziemi niczym nieznanym.

Wolno stojąca, kamienno ceglana wieża.

Fara strzyżowska byłaby przepiękna gdyby nie te paskudne białe, koszmarnie gładkie fugi między "łamanymi" kamieniami. Cholera ! Starodawny mur wygląda przez to jak pseudokamienna wykleina z wyprzedaży w tesco. :/

Jak przystała na prawdziwą staroć do zakrystii się nie wchodzi, tylko schodzi.


Ładna kowalska robota.

Drzwi na dzwonnicę też z metalu.

Złomiarze się pewnie skręcają z chciwości. I dobrze im tak. :D

Ulica Dąbrowskiego. :D Cała długość. :D I szerokość. Uwielbiamy takie uliczki, ech.

Uwielbiamy też oglądać rewers rynkowych, reprezentacyjnych kamieniczek.

Wszystkie prawdziwe Starówki na całym świecie wyglądają od tyłu tak samo. Łamane dachy i sterczące wieże.

W Strzyżowie jest naprawdę znacznie więcej do pokazania, ale po wizycie u "Dziwuna" zaczęło się nam już troszkę spieszyć, Szybciutko więc donosimy, że dworzec kolejowy z 1910r. też wart zainteresowania i pomyszkowania.
Chcieliśmy zajrzeć jeszcze tutaj.

Obejrzeć barokowo-klasycystyczny pałac Dydyńskich z 1786 r. przy ujściu Stobnicy do Wisłoka.

Takie wiszące mosty to dla Prezesa pierwszorzędna zabawa.Niestety, odkąd pojął tajemnicę aparatu fotograficznego zbyt sobie bierze ostatnio do serca pozowanie. No i trudno uchwycić go, nadgorliwca, bez głupiej miny :(.

Oto i rzeka Stobnica z wierzbiną, jak zawsze udowadniającą, że warto żyć. A ziemię, na której rośnie woda wyrzeźbiła w jaskółkę. Widzicie?


To właśnie przy tym pałacu już dawno temu skrystalizowała się nam koncepcja, o której często wspominamy, że takie wiejskie rezydencje bez tych wszystkich parków, ogrodów i zabudowań gospodarczych, z którymi tworzyły całość, są jak żołnierz w hełmie i z karabinem, ale bez gaci.

Przy Pałacu - Frasobliwy i suszące się gacie..

Frasobliwy, acz ładny, chyba sam czuje, że coś tu jest mocno "nie halo".

Uwierzcie, że trudno zrobić tej rezydencji takie zdjęcie, żeby w kadr nie właziło paskudne, socjalistyczne dziadostwo, przed głównym wejście są może 3 metry miejsca i dalej budynki POM-u.

W każdym razie jeżeli ta strażnica Strzeżno gdzieś stała, to tutaj. W tym miejscu. I Dydyńscy i ich poprzednicy budowali na starych fundamentach.

Dziś mieści się tu Dom Samopomocy Społecznej i Społeczne Muzeum Regionalne prowadzone przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Strzyżowskiej.

Relikt. Nic więcej z dworskiego parku się nie ostało.

Smutno się zrobiło, więc pora znów na huśtawkę.

I znowu zabawa - przednia.

-Co jesz?
-Mięsko!
-A skąd masz?
-A przypełzło! :D
(Nie ma w tym nic śmiesznego!!!! - tak powie każdy, kto ma swojego Prezesa!)

Jeżeli dwór Dydyńskich był akcją, to Wiśniowa jest re-akcją!

Właśnie dwór w Wiśniowej pokazuje, że nawet przy ogólnym zaniedbaniu (i rujnacji, jak na tym zdjęciu) to jeżeli ostały się pierwotne założenia, łatwo odkryć genius loci .

,Rządcówka.

I Pałac. Naturalnie zupełnie inny niż kiedy stał sobie jako dworek myśliwski samych Firlejów!

Gdzieś tutaj w Polskim Złotym Wieku zgubił serce Jan Firlej, marszałek wielki koronny.

Jednakowoż, jak na męża stanu przystało zgubił je baaardzo rozsądnie, bo dla siostry ówczesnego naszego rodzimego Rockefellera - Seweryna Bonera (bankiera Zygmunta Starego).

Akurat tu, w Wiśniowej, zamknięte drzwi są jawnym zaprzeczeniem historycznej prawdy. Kiedy pałac kupił hrabia Mycielski, stworzył tu wręcz galicyjskie centrum kulturalne. Bywali tu Józef Mehoffer, Leon Chwistek, Tytus Czyżewski czy Jan Cybis...

Właściciele Wiśniowej prowadzili Księgę Domową i chwała im za to. Czytamy w niej: " tu jest Wiśniowski Barbizon (...) wszyscy łagodnieją, tym więcej, że goście nie mają na wsi bieżących kłopotów. (A póki spokój, to my możemy się zastanowić nad każdą plamką na płótnie, nad każdą nutą w partyturze." Tak czytamy. A widzimy pałac opuszczony, mało, że zamknięty na głucho - okna zasłonięte są ściągniętymi z futryn, pałacowymi drzwiami.

Miejsce jednak przyciąga. Nie tylko magią minionej świetności.

Nikt tu nie wpadł na haniebny pomysł zdewastowania do szczętu dworskiego parku. Niektóre z dębów mają po 700 lat!


A oto wymarzone miejsce na męskie zabawy.

Każdy chłopak marzy o takiej wielofunkcyjnej kryjówce. Toż to i wigwam i czołg i statek kosmiczny i forteca niezdobyta! Do wyboru, do koloru, jak to mamiono w socjalistycznych Domach Towarowych.

I Prezes i Tata nie mogą się nacieszyć zdobytym i zaanektowanym miejscem.


Mamę zaprosili, ale na krótko (każdy wie, że baba na pokładzie ściąga nieszczęścia i kłopoty).

Oto, co widać, gdy popatrzeć w górę

tego niesamowitego dębu, któren życie ukochał tak, że trwa na przekór prawom realistów.

W wiśniowskim parku, jak widać, tu i ówdzie wyrastają Prezesy (głównie jeden, ale za to wszędzie).
Zdjęcie niewyraźne, ale za to śmieszne. :D

Jednak wszystkie parkowe ścieżki prowadzą do ....

... dębowej dziury. Jej czeluść wsysa, pokarm dla wyobraźni niewyczerpany. To czar, który nie mija.

Okalające park oficyny są w stanie agonalnym.

W środku zupełnie pusto i tylko las stempli. Szkoda. Tyle powierzchni....

Słońce zaczęło świecić rudo, czas było wracać.

Więc jeszcze tylko obecane wcześniej Wielopole Skrzyńskie i... nie "kantorówka", urokliwy ryneczek, ładny kościół, kilka pięknych drewnianych willi i miejsce po Zamku, tylko... no właśnie, historia pewnego, objazdowego kina, którą upamiętnia ten pomnik..

Otóż zajechało to Kino z komedyjką Sprawa do załatwienia 11 maja 1955. Film wyświetlano w drewnianym baraku z zabitymi deskami oknami zaraz po nabożeństwie majowym. Weszło na seans ok 200 osób. Cóż, takie Kino to przecież WYDARZENIE! Operatorzy palili papierosy pod wódeczkę i właśnie od papierosa zajęło się błyskawicznie 18 kg taśmy celuloidowej rozrzuconej na stole. Operatorzy uciekli. Widzowie... Nie wszyscy...
Strażacy, (którzy pojawili się po 11 minutach) po przewróceniu ściany zobaczyli tylko płonące zwłoki dzieci.
Długo wahaliśmy się czy pokazać Wam zdjęcie płyty pamiątkowej z nazwiskami i wiekiem ofiar śmiertelnych, ale zrezygnowaliśmy. Dość powiedzieć, że w czasie całej II W Ś zginęło 26 mieszkańców Wielopola. W pożarze zginęło 58 osób. Głównie dzieci. Nie było rodziny nieokrytej żałobą.

I jeszcze jedna "Rzecz". Niezwykła. Kazimierz Gąsior wyniósł trójkę dzieci i zginął, kiedy wrócił po czwarte.
ZAPRAWDĘ CZEŚĆ JEGO PAMIĘCI !

(Po tym pożarze zmieniono kinowe i teatralne przepisy pożarowe na całym świecie. )

Pomnik stoi na miejscu baraku.
(Jeden z dziadków Prezesa bywał na każdym seansie w tej budzie, dopokąd nie wyjechał z pobliskich Ropczyc na studia do Krakowa, gdzie kin miał wreszcie pod dostatkiem. Ergo, gdyby nie studiował, nie zostałby dziadkiem Prezesa prawdopodobnie.)

A to trofiejne, malowane gliniaczki.
Wyciągnięte z kupy śmieci w krzaczorach pod wiśniowskim pałacem.
Dopóki będzie tyle samo ludzi wyrzucających gliniane doniczki dla zastąpienia ich cudnym plastikiem i ludzi wyrzucających cudny plastik dla glinianych malowanych donic, ten świat będzie się kręcił w odpowiednią stronę!

I tym optymistycznym akcentem kończymy.